Een paar weken geleden schreef ik over de yogische kijk op het zelf. De yogafilosofie nodigt ons uit om verder te kijken naar een eenvoudige, maar fundamentele vraag die ons allemaal weleens heeft beziggehouden: wie zijn we werkelijk? Het antwoord dat de yogafilosofie ons vervolgens geeft, is: je bent een ziel. Je bent niet je gedachten of emoties. Je bent niet de dingen die je bezit, de rollen die je dagelijks speelt of de labels die je met je meedraagt. Je bent een ziel. Eeuwig, bewust en gelukzalig (Sat – Chit – Ananda).
En toch… lijken we dit te zijn vergeten. Alsof er iets tussen is komen te staan, iets wat ons ervan weerhoudt om vanuit deze wetenschap te leven. In de yogafilosofie wordt gezegd dat het de mind is die ons verhindert om ons te herinneren wie we zijn. Het is een innerlijke laag die we vaak verwarren met wie we zijn. Ik vertaal hier bewust het woord mind niet. In het Nederlands komt het woord ‘geest’ enigszins in de buurt, maar het dekt niet echt goed wat hiermee bedoeld wordt. De mind is meer dan alleen het denken. Het is de plek waar gedachten, gevoelens, herinneringen en indrukken samenkomen.
De mind en de hersenen zijn in de yogafilosofie niet hetzelfde. De hersenen zijn fysiek en tastbaar, onderdeel van het lichaam. De mind (of geest) is subtieler. Het is de ruimte waar gedachten opkomen, waar indrukken worden opgeslagen en waar identificatie ontstaat. Op dezelfde manier wordt in de yogafilosofie gezegd dat de ziel en het hart niet hetzelfde zijn. Het hart is fysiek en tastbaar. De ziel is dat wat bewust aanwezig is, dat wat ziet en waarneemt. Je zou kunnen zeggen: de mind is de voortdurende beweging van gedachten en indrukken… de ziel die ziet en neemt waar. En precies in die bewegingen en fluctuaties van de mind raken we onszelf soms kwijt. Daarom schreef Patañjali in de openingsverzen van de Sutras: “Yoga is het tot rust brengen van de fluctuaties van de geest/mind. En dan rusten we in de waarheid van wie we werkelijk zijn.”
Dus hoe werkt de mind dan eigenlijk volgens de yogafilosofie en hoe zorgt het ervoor dat wij vergeten wie we zijn?
De drie delen van de ‘mind‘
Volgens de yogafilosofie bestaat de mind uit verschillende lagen die constant met elkaar samenwerken.
Manas – the lower mind
Er is een deel dat direct reageert op de wereld om je heen. Dat honger voelt en dorst, comfort zoekt en weg wil van ongemak. Dit is Manas, de lagere mind. Dit deel is puur gericht op prikkels en directe reactie. Je zou het enigszins kunnen vergelijken met het reptielenbrein, het deel dat onze instincten aanstuurt.
Ahankara
Daarboven ligt misschien wel de meest invloedrijke laag: Ahankara, ook wel het ego. Dit is het deel dat een identiteit creëert. Het zegt: dit ben ik. Vanuit de yogafilosofie wordt dit niet gezien als iets “fouts”, maar wel als iets wat ons kan verwarren. Dit deel van de mind kan ons laten geloven dat we onze gedachten, ons lichaam en meer (rollen, labels, etc.) zijn, in plaats van dat we alles alleen maar aan het ervaren zijn.
Buddhi
En dan is er nog een derde laag. Een stiller, helderder aspect van de mind: Buddhi. Buddhi is het vermogen om te onderscheiden wat waar is en wat niet, wat bij je hoort en wat niet van je is. Het is dat zachte innerlijke weten dat zegt: dit is een gedachte… maar dit ben ik niet. In het Sanskriet wordt dit vermogen om te onderscheiden viveka genoemd, ook wel onderscheidingsvermogen. En misschien is dat wel het begin van de herinnering aan wie we werkelijk zijn. Maar zelfs als dat vermogen er is om te herinneren wie we in onze kern zijn… voelen we ons toch vaak verstrikt, niet goed genoeg, altijd bezig met het najagen van iets buiten onszelf.
Samskara’s
De mind wordt voortdurend gevormd door al onze ervaringen. Elke ervaring laat als het ware een afdruk achter in de mind: elke geur, elk beeld, elk gesprek en elke emotie. In de yogafilosofie worden deze afdrukken samskara’s genoemd. De mind is iets zachts, iets kneedbaars, geen hard oppervlak maar eerder klei. Elke ervaring drukt daar iets in. Soms subtiel, soms diep. Na verloop van tijd vormen die afdrukken, ofwel samskara’s, patronen. Patronen die onze manier van denken, reageren en kijken naar onszelf bepalen. En zonder dat we het doorhebben, beginnen we te leven vanuit die patronen. Maar in dit besef zit ook iets heel krachtigs. Als de mind gevormd kan worden, kan ze ook opnieuw gevormd worden.
De zintuigen
Want alles wat een afdruk achterlaat in de mind komt via de zintuigen naar binnen. Wat je ziet, hoort, proeft, voelt stroomt constant naar binnen en vormt je innerlijke wereld. In de oude yogateksten (Upanishad) wordt vaak de metafoor van de strijdwagen gebruikt om dit te verduidelijken:
- De wagen verbeeldt het lichaam.
- De paarden verbeelden de zintuigen.
- De teugels verbeelden de mind.
- En jijzelf, de ziel, bent degene die in de wagen zit.
Als de paarden alle kanten op rennen zonder richting, word je meegesleurd van prikkel naar prikkel, van verlangen naar verlangen. Misschien herken je dat wel: dat gevoel dat je aandacht steeds naar buiten wordt getrokken. Naar iets om te zien, iets om te proeven, iets om te ervaren, iets om te hebben of te bezitten. De zintuigen zijn krachtig. Ze kunnen de mind/de geest onrustig maken, impulsief en voortdurend zoekend naar weer iets nieuws of beters. De wereld om ons heen is vaak ingericht om de mind te prikkelen via de zintuigen. Denk aan reclames, social media en alles wat onze aandacht continu naar buiten trekt. Naar die nieuwe telefoon, een nieuw paar jeans, de volgende dopaminehit op social media. Wanneer de mind daarin wordt meegesleept, ontstaat er vaak een kettingreactie: verlangen, hechting, frustratie… en uiteindelijk verwarring. En ergens in dat proces vergeten we vaak: ik ben niet dit alles.
De materiële wereld vs het bewustzijn / het spirituele
De yogafilosofie maakt een onderscheid tussen wat eeuwig is en wat tijdelijk is. In het Sanskriet worden deze twee principes Purusha en Prakriti genoemd. Purusha is datgene wat wij in essentie zijn: het bewustzijn, de ziel, dat wat niet verandert en eeuwig is. Prakriti is alles wat veranderlijk en vergankelijk is: het lichaam, de gedachten, de emoties en de wereld om ons heen. Deze worden in de yogafilosofie tot het materiële gerekend. Dit betekent dat alles wat je denkt, voelt en ervaart… niet is wie je bent. Het beweegt, het verandert, het komt en gaat. Alles wat we bezitten, van banen en titels tot materiële dingen zoals kleding en telefoons, zal op den duur verslijten en vergaan. En misschien is dat ook de reden waarom er soms lijden ontstaat: omdat we tijdelijke dingen najagen en ons daaraan vervolgens hechten. Hier komt het yogische principe van onthechting om de hoek kijken, waar ik eerder al over heb geschreven.
Wees als een lotusbloem 🪷
Er is een reden waarom de lotusbloem zo’n belangrijk symbool is binnen yoga en waarom je hem vaak terugziet in logo’s en namen van yogastudio’s. De lotusbloem groeit vanuit modderige, drassige omstandigheden uit tot een prachtige bloem die boven het water uitkomt. En het bijzondere is dat water en vuil er niet aan blijven hangen: alles glijdt er eenvoudig vanaf. In de yogafilosofie staat de lotus symbool voor het vermogen om in de wereld te leven, maar er niet door “besmeurd” te raken. Je wortelt in de modder, maar je bloeit erboven uit. Je hoeft de wereld niet af te wijzen. Je hoeft je gedachten niet te stoppen. Maar je hoeft er ook niet in mee te gaan of erin op te gaan. Zo ontstaat er ruimte. Alles wat je ziet en ervaart kan langzaam van je afglijden, zoals regendruppels van een lotusblad.
Misschien zit de beoefening niet in het perfect beheersen van je mind of het controleren van je zintuigen. Misschien zit het in iets subtielers. In het opmerken.
Wanneer word ik meegenomen door de dingen om me heen?
Welke ervaringen en indrukken hebben bepaalde gedachten of overtuigingen gevormd?
Wanneer vergeet ik wie ik ben?
Yoga zegt: je hoeft niets te worden. Je hoeft alleen te herinneren wie je bent. Als deze woorden bij je resoneren, ben je welkom om eens aan te sluiten bij een van mijn yogalessen op Curaçao of om met mij te verbinden via Instagram.